WŁÓCZĘGI

PÓŁNOCY

PÓŁNOC

Północ kojarzy nam się ze śniegiem i zimnem. Surowymi warunkami dla egzystencji wszelkich żywych istot, które jednak potrafiły przezwyciężyć te niedogodności natury i przystosować się do życia w tak trudnym otoczeniu. Wszystkie zwierzęta tych najzimniejszych krańców świata posiadają grube futra lub grubą izolującą od zimna warstwę tłuszczu. Ludzie natomiast chcąc przeżyć w tak niesprzyjających warunkach, musieli nauczyć się wykorzystywać wszystkie nawet najdrobniejsze szczegóły otoczenia. Wykorzystywali skóry, kości, jelita, mięso, nawet mleko niektórych zwierząt, a także w przypadku reniferów i psów ich siłę. Wytworzyli wiele północnych kultur, pasterzy reniferów, tajgowych i tundrowych łowców i rybaków oraz zbieraczy. Te północne kultury istniały na wielkich północnych połaciach Ameryki, Azji i Europy.

Ketowie Wraz z paroma wymarłymi już plemionami znad Jeniseju tworzyli izolowaną grupę ludów jenisejskich. Ich egzystencja opierała się na rybołówstwie i myślistwie w przyjenisejskiej tajdze gdzie latem łowili ryby w  rzekach, a zimą polowali w lasach.

Tunguzi Ewenkowie są typowymi przedstawicielami tunguskich nacji syberyjskich. Byli to koczowniczy myśliwi i hodowcy renów. Swoje reny używali do ciągnięcia włóków i jazdy wierzchem oraz doili. Podobnie żyli ich pobratymcy Eweni, poza grupą znad Morza Ochockiego, która przejęła styl życia od nadbrzeżnych Koriaków - łowców morskich ssaków i hodowców psów zaprzęgowych. Dołganie to zjakutyzowane plemię tunguskie identyczne Ewnkom. Wszystkie te tunguskie plemiona zamieszkiwały olbrzymie obszary Syberii. Ewnkowie od Jeniseju po Morze Ochockie, Eweni na północny-wschód od nich, a Dołganie od dolnej Leny  po półwysep Tajmyr.  Niegidalcy znad rzeki Amguń dzielili  się na dolnych i górnych. Górni byli kulturowo bliscy Ewenkom, natomiast dolni to przede wszystkim rybacy i hodowcy psów, które były jedynym zwierzęciem transportowym.

Ludy Amurskie Ulcze i Orocze znad Amuru byli rybakami i łowcami morskich ssaków w Cieśninie Tatarskiej. Wśród tych ludów szeroko rozwinięta była hodowla psów. Podobnie jak u Nanajców z wnętrza lądu, którzy rybaczyli i polowali w nadamurskiej tajdze po obu stronach Amuru. Udehejczycy z gór Sihote Alin byli przede wszystkie myśliwymi, a Orocy z Sachalinu hodowcami renów.

Niwchowie Jak wszystkie nacje hodowców psów znad dolnego Amuru, Niwchowie swoją egzystencję opierali przede wszystkim na rybołówstwie i łowiectwie ssaków morskich. Mieszkali nad ujściem Amuru i na północnym Sachalinie.

Ajnowie Jedyni niemongoidalni ludzie z obwitym zarostem, którzy tworzyli pomost między „dziką” Północą a cywilizowanym świtem byli Ajnowie z południowego Sachalinu, Hokkaido i Kuryli. Na północy żyli „dzicy”, skośnoocy Itelmeni, Orocy, a na południu cywilizowani, Również skośnoocy Japończycy. Ajnowie byli rybakami i łowcami na lądzie jak i na morzu. Żyli osiadle nad brzegami rzek, jezior i morza. Natomiast ubierali się na styl bliższy japońskiemu niż północnemu i posiadali japońskie miecze.

Paleoazjaci Północnymi sąsiadami Ajnów byli Itelmeni z Kamczatki. Itelmeni byli osiadłymi rybakami,  którzy zamieszkiwali zalesiony brzozowymi laskami półwysep. Za środek transportu służyły im psie zaprzęgi. Czukcze i Koriacy to również Paleoazjaci, których społeczności dzieliły się na nadmorską i lądową Czukcze zajmowali Półwysep Czukocki i rejony przy ujściu Kołymy, natomiast Koriacy zamieszkiwali Góry Koriackie i Wybrzeża mórz Ochockiego i Barentsa. Były to nieprzyjazne obszary pokryte tundrą Populacje nadbrzeżne zajmowały się głównie polowaniem na ssaki morskie i używały psich zaprzęgów jako środka transportu. Prowadzili osiadły tryb życia. Ten styl życia przejęła wspomniana wyżej pewna część Ewenów znad Morza Ochockiego. Nomady wewnątrzlądowe żyły z hodowli reniferów zaprzęgając je do sań.

Jukagirzy Plemiona jukagirskie rozciągały się od Leny po wybrzeża morza Barentsa i oceanu Arktycznego. Jukagirzy byli łowcami dzikich reniferów. Do jazdy używali psich zaprzęgów.

Eskimo - Aleuci Aleuci zamieszkiwali Wyspy Aleuckie. Ich gospodarka była związana z morzem i opierała się łowiectwie morskim i rybołówstwie. Bezleśne wyspy zamieszkane przez Aleutów powodowały, że nie polowali oni na żadne inne zwierzęta poza morskimi, natomiast niewielkie rozmiary tych wysepek pozwalały poruszać się tylko szlakami wodnymi w kajakach. Eskimosi z arktycznych wybrzeży Ameryki i półńocno-wschodnich krańców Azji prowadzili żydzie nadbrzeżnych łowców ssaków morskich. Środkiem transportu Eskimosów były psie zaprzęgi.

Indianie Subarktyki Wschodnie obszary tajgi kanadyjskiej zamieszkiwały subarktyczne plemiona algonkińskie - Kri, Odżibueje,  Naskapi, Montagnais, Micmac i Malecite. Byli to przede wszystkim łowcy karibu ( ren amerykański ) i łosia. Zimą poruszali się za pomocą rakiet śnieżnych ciągnąc dobytek i zdobycz z polowania na tobogganach. Latem używali jako środka transportu czółen ( kanu ) . Tak samo jak Algonkinowie, egzystowali ich subarktyczni sąsiedzi Athapaskowie z zachodniej części Kanady i wnętrza Alaski oraz Beothukowie z Nowej Funlandii, którzy latem poławiali jeszcze na morskich wybrzeżach foki. Niektóre z tych ludów graniczące z Eskimosami przejęły od nich nie tylko psy zaprzęgowe ale również sanie ( np. athapaskańscy Kutchin z pogranicza Alaski i Kanady ). Inni natomiast uważali to za rzecz niechlubną i ciągnęli swe toboggany sami. Odżibueje nie graniczyli z Eskimosami a zaprzęgali do swoich tobogganów nawet po trzy psy w rzędzie. Indianie Subarktyki używali też psów do noszenia juków.

Inne jeszcze nacje których gospodarka wykazuje powiązania z północną egzystencją

Eurazjaci

Jakuci Nad Leną Jakuci wytworzyli specyficzną i niepowtarzalną kulturę łączącą elementy kultur pasterskich  Ązji Centralnej z typowymi cechami łowców północnej tajgi. Jakuci przywędrowali nad Lenę w XV w. Posiadali  stada bydła rogatego i koni, które potrafiły przystosować się do tutejszych warunków i przetrwały jako zwierzęta rzeźne. Jakuci z czasem stali się również myśliwymi tajgi, a w bardziej północnych regionach przyswoili sobie hodowlę reniferów, które zaprzęgali. Tradycyjna była u nich również jazda psimi zaprzęgami.

Komi Niewielka, najbardziej na północ wysunięta część ludu Komi również znała hodowlę renów, którą przejęła od Nieńców. Znakomita jednak większość tego fińskiego ludu z borów północno-wschodniej części Europy zajmowała się uprawą roślin i hodowlą zwierząt domowych nie związanych z typowo północną egzystencją.

Poza wyżej wymieninymi ludami na renifery polwali na pewno Norwegowie, Szwedzi, Finowie, Rosjanie, a także turko-tatarskie ludy południowej Syberii. Na przykład Tuwijczycy znani są nawet z hodowli reniferów. Są jednak lamaistami i poza renami hodują też wielbłądy-baktriany. Przypuszczalnie gro z wyżej wymienionych ludów poznało też jazdę psimi zaprzęgami. Na pewno w północnych rejonach Japonii i Chin, ludzie zimą poruszali się w ten sposób.

Amerykanie

Indianie Płaskowyżu Na Północnym Płaskowyżu żyli przede Salisze, którzy podobnie jak plemiona Subarktyki i Wielkich równin używały do noszenia pakunków psów. Niektórzy z nich znali również travois.

Indianie Północno - Zachodniego Wybrzeża Na pacyficznym wybrzeżu Kanady żyli  przede wszystkim Tlingici, Tsimszianie, Kwakiutle, Nutkowie i Salisze. Większość plemion tych grup tworzyło kulturę opartą na drewnie. Tu powstały słynne północnoamerykańskie totemy. Indianie tych obszarów opierali swóją egzystencję na połowie łososi w rzekach, a także ssaków morskich na wybrzeżach ( Nutka łowili nawet wieloryby ). Niewielka jednak część tego obszaru leżała w chłodnej strefie klimatycznej, więc tylko na północy regionu noszono obuwie, rękawice i odzież ze skór lądowych ssaków i polowano na karibu. Urwiste wybrzeża umożliwiały poruszanie się przede wszystkim po wodzie w dużych, żłobionych w ogromnych tujach kanu. Psy w tym rejonie dawały jedynie swoją sierść na niektóre typy ubrań.

Poza ludami północnymi, pies jako zwierzę pociągowe był niezwykle powszechny wśród plemion Wielkich Równin w Ameryce Północnej gdzie ciągnął tavois ( rodzaj włóków składających się z dwóch żerdzi połączonych plecionką z rzemieni ). Tam używany  był również jako pies juczny.

( w związku z charakterem tego opracowania nacje powyższe opisano przede wszystkim pod kątem wykorzystania psów )

     Łajki to grupa najstarszych szpiców północnych, które rozwinęły się na północnych, zasiedlonych obszarach Azji i Europy.

     W Europie centralnej, w związku z rozwojem rolnictwa i hodowli, a także postępującym wyrębem lasów, pierwotne myśliwskie łajki zanikały, dając początek psom owczarskim. Inaczej było w północnych rejonach Europy wschodniej i Azji, gdzie do dzisiaj, ze względu na warunki klimatyczne, utrzymuje się gospodarka ekstensywna - myślistwo, zbieractwo i hodowla renów. Wszędzie na tych obszarach występują szpice, które nie są jeszcze użytkowo wyspecjalizowane i pełnią równocześnie funkcję psów myśliwskich, pociągowych i - w nieznacznym stopniu - pasterskich.

     Karelski pies na niedźwiedzie to duża łajka, której typ rasowy ukształtował się ze szpiców, które dostały się do Karelii i Finlandii z ludami napływającymi z Niziny Rosyjskiej. Przodkowie fińskiego szpica dotarli w te rejony z plemionami ugro-fińskimi, które skolonizowały Półwysep Skandynawski w okresie neolitycznym ( zbliżony w typie do niego jest Norrbottenspets ). Elghundy, a ściślej rzecz biorąc ich bezpośredni przodkowie, są zapewne najstarszymi szpicami myśliwskimi ( szwedzkim odpowiednikiem norweskiego elghunda jest jamthund ). Lundehund - osobliwy szpic - znany jest od setek lat w północnym rejonie Norwegii ( najliczniej występował w okolicy wysp Vaeroy i Rost.

   3. Północne szpice pasterskie

·      Islandsk farehond

·      Norsk buhund

·      Svensk lapphund

·      Vastgotaspets

·      Fiński szpic

·      Lapinporokoira

Początki rolnictwa w południowej Skandynawii datują się na 3000-2000 p.n.e. Ziemie te wówczas zasiedlali osadnicy z Europy Wschodniej. Wywodzili się z Uralu i stamtąd też pochodzą ich psy - pociągowe łajki. Po przejściu na osiadły tryb życia, w miarę rozwoju rolnictwa i hodowli także i psy musiały podjąć nowe zadania - pilnowania i przepędzania owiec.

 Słowo „bu” oznacza w języku norweskim obejście. W południowo-zachodniej Norwegii, gdzie mieszkańcy zajmowali się nie tylko myślistwem, ale także uprawą roli i hodowlą, obok szpiców myśliwskich mieli też psy pomocne przy wypasie owiec i stróżujące w obejściu. Korzyści z ich posiadania były na tyle oczywiste, że kolonizując Islandię Wikingowie nie zapomnieli o zabraniu tam psów, które dały początek psom islandzkim.

 Islandia skolonizowana została przez norweskich Wikingów, którzy ze swojej ojczyzny przywieźli tam owce i psy. Były to pierwotne pasterskie szpice, przodkowie dzisiejszych lapphundów i buhundów.

Obecnie pasterskie psy Finlandii kojarzą się nam natychmiast z hodowlą reniferów, ale w tej roli wykorzystywane są od niedawna ( hodowla reniferów, a przynajmniej hodowla na dużą skalę, upowszechniła się w Skandynawii w wieku XVI - najpierw w Szwecji w rejonie Vesterbotten i Norrbotten, w Finlandii zaś dopiero w XVIII wieku. Wydaje się, że psy do pasienia reniferów zaczęły być powszechnie wykorzystywane dopiero w ubiegłym stuleciu.   

4. Szpice europejskie

·      Szpic wilczy

·      Szpic duży

·      Szpic średni

·      Szpic mały

·      Szpic karłowaty

·      Volpino italiano

Wszystkie szpice sekcji 4-tej oraz chow chow, eurasier i szpic japoński są aktualnie psami do towarzystwa.

5. Szpice azjatyckie i rasy pokrewne

·      Chow chow

·      Eurasier

·      Akita

·      Hokkaido

·      Kai

·      Kishu

·      Nihon supittsu

·      Shiba

·      Shikoku

     Szpice Japonii są potomkami najstarszych psów szpicowatych. Po raz pierwszy dotarły do Japonii wraz z ludem Ajnów. Były to psy myśliwskie, których lokalne odmiany powstały w drodze izolacji geograficznej.

( na podstawie: „Szpice” K. Fiszdon i M. Redlickiego oraz „Rasy psów” E. M. Kramer )

1.    był rozpowszechniony wśród narodów znad dolnego Amuru i Sachalinu - Niwchów, Ulczów, Oroczów, Nanajców i niektórych innych.

2.    wśród Czukczów i Koriaków

3.    wśród narodów północno-zachodniej Syberii - Chantów, Mansów i niektórych grup Nieńców

4.    wśród Eskimosów

W każdym rejonie hodowla psów zaprzęgowych wytworzyła się niezależnie od pozostałych.

Sanie i jazda psimi zaprzęgami

  Sanki ciągnięte ręcznie lub za pomocą zaprzężonych w nie psów i reniferów stosowane były na północy Europy, Azji i Ameryki. Najstarszymi sankami okazują się sanki ręczne różnych typów, które człowiek ciągnął sam. Z ręcznych sanek rozwinęły się różne typy sań psich i reniferowych.

  Jazda za pomocą psów zaprzężonych w sanie była szeroko rozpowszechniona do początku XXw. wśród narodów Kraju Amurskiego, w Jakucji, na wybrzeżu Morza Ochockiego i w Ameryce Północnej wśród Eskimosów. W przeszłości istniała również w dorzeczu Obu. Później w wielu rejonach jazda psimi zaprzęgami zastąpiona została zaprzęgami reniferów. W ostatnich latach do jazdy psimi zaprzęgami stosowano głównie wschodniosyberyjskie sanki posiadające 3 - 4 par pionowo ustawionych podtrzymywaczy, pokrycie z desek i dwa łuki. W tego typu sanie zaprzęgano 6 - 13 psów ciągiem, tak jak konie. W północnej części Syberii zaprzęgano w sanie 10 - 16 psów w wachlarz.

( oba powyższe teksty pochodzą z tłumaczenia na podstawie Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej )

Psy zaprzęgowe według FCI:

·      Gronlandshund Wszystkie psy zaprzęgowe Eskimosów wyglądają podobnie, ale nie można ich nazwać rasami. Hodowlę pozostawiono samym psom. Do pracy włącza się tylko zwierzęta najzdrowsze, najmniej wymagające i najsilniejsze. Psy ciągną sanie i pomagają w polowaniu na niedźwiedzie i foki.

·      Samojed pilnowały stad reniferów i dobytku, służyły także jako psy myśliwskie i zwierzęta pociągowe do sań.

·      Alaskan malamute psy Malamutów do przewożenia mienia i zdobyczy z polowań, jak również jako psy obronne. Potrafiły również przenosić paczki na grzbiecie na długich dystansach.

·      Siberian husky Służył Czukczom do ciągnięcia sań, pilnowania  reniferów i domostw.

Zastosowanie pozostałych szpiców jako psów ciągnących.

·      Ekhound ( norweski pies na łosie ) można go przyuczyć do ciągnięcia sań.

·      Karelski pies na niedźwiedzie w wyścigach psów ciągnących sanki jest najbardziej przydatny do ciągnięcia w pojedynkę małych sanek tzw. pulka.

·      Chow chow trzymany był także jako pies ciągnący sanie. W północnej części Chin był popularnym psem pociągowym ( zimą był to właściwie jedyny dostępny środek transportu ).

·      Akita inu ciągnie ciężkie ładunki. Z powodzeniem startuje w wyścigach zaprzęgów.

·      Łajki Wszystkie rasy łajek były okazjonalnie wykorzystywane jako psy pociągowe. Największe z nich łajki kamczackie spełniają tę rolę w niektórych okolicach jeszcze do dziś.

( na podstawie: „Szpice” K. Fiszbon i M. Redlickiego , „Rasy psów” E.-M. Kramer, „Psy zaprzęgowe” M. i E. Szmurło i J. Krechowieckiej, „Psy - rasy, szkolenie i pielęgnacja” H. Bielfeld’a.

 Mam nadzieję, że ilość informacji zawartych w tym opracowaniu zadowoli i tych początkujących, i tych z wieloletnim stażem. Jest to wiedza, którą moim skromnym zdaniem, powinien posiadać każdy kto interesuje się psami północnymi i zaprzęgami. Niestety z doświadczenia wiem, że to tylko pobożne życzenia. Ale może zamieszczenie tego opracowania pomoże chociaż niektórym.

 Chcę tutaj serdecznie podziękować Fiedii za udostępnienie materiałów. Mam nadzieję, że to nie koniec.

powrót do strony głównej